logo

Latest news:
✦ Türkmenistan bilen Gruziýanyň arasynda golýazmalary öwrenmek boýunça ylmy hyzmatdaşlyk başlandy ✦ ✦ Dünýädäki iň döwrebap robot haýsy? ✦ ✦ TOHU-da ykdysadyýet ugrunda möhüm meseleler boýunça pikir alyşma duşuşygy geçirildi ✦ ✦ Türkmen wekiliýeti GDA-nyň Ykdysady geňeşiniň 109-njy maslahatyna gatnaşdy ✦ ✦ Saglygy goraýyş ulgamynda türkmen-gruzin hyzmatdaşlygy ösdürilýär ✦ ✦ Türkmen wekiliýeti «Energoprom-2026» halkara forumyna gatnaşdy ✦ ✦ Azat Annadurdyýew: Sanly arheologiýa uly mümkinçilikleri açýar ✦ ✦ Kompýuter tehnologiýasynyň ösüşi ✦ ✦ Talyplar we ýaş telekeçiler eksport boýunça amaly maslahatlar aldy ✦ ✦ TOHU-da ýaşlaryň marketing bilimini artdyrmak üçin açyk sapak guraldy ✦
Home / Culture /Änew medeniýeti we onuň esasy ýadygärlikleri
  26.11.2020
1932
Änew medeniýeti we onuň esasy ýadygärlikleri

     Ýagny, eneolit adalgasy mis-daş asyryny añlatmak bilen, Türkmenistanda bu eneolit we bürünç eýýamlarynyň ýadygärlikleri Änew stansiýasynyñ golaýyndaky iki depeden tapyldy. Aýratyn-da Änewiñ 1904-nji ýylda Rafael Pampelliniñ ýolbaşçylygyndaky amerikan ekspedisiýasynyñ işlän ýeri bolan demirgazygyndaky depe üns bermäge mynasypdyr. Depäniñ medeni zonasy «Änew medeniýeti» adyny aldy. Änew medeniýetine degişli ýadygärliklerde arheologiki gazuw-barlag işleri geçirilende çig kerpijiñ galyndylarynda dänäniñ gabyklary we gylçyklary tapylypdyr. Munuñ özi gadymy ata-babalarymyzyñ bu ýerde däne ekinlerini ösdürip ýetişdirendiklerine şaýatlyk edýär. Tapylan bugdaýyñ bu görnüşi häzir «ak bugdaý» ady bilen bellidir. Änew medeniýetine degişli obalaryñ galyndylary häzirki Kaka etrabynyñ Çäçe obasyndan başlap Bäherden etrabyna çenli aralykda duş gelýär. Häzirki wagtda türkmeniñ ak bugdaýy halkyñ döreden medeni gymmatlyklarynyñ biri hasap edilýär. Eneolit eýýamynyñ jeýtun medeniýetinden tapawutlylykda öz atynlyklary bar. Bu döwür maldarçylyk we ekerançylyk hojalyga berk ornaşdyrylýar, ekin meýdanlary giñeldilýär, oturumly halkyñ sany artýar, demir eretmek, dokmaçylyk, küýzegärçilik ýaly hünärler özleşdirilýär. Toýun gap-gaçlarda ýazgylar peýda bolup ugraýar. Suwaryş ulgamlary gurulýar.

Ekerançylykda ýumşak bugdaý bilen arpa has köp ösdürülip ýetişdirilýär. Türkmenistanyñ günorta sebitlerindäki eneolit eýýamynyñ ýadygärlikleri esasan, Gyzylarbat bilen Göksüýriniñ (Tejen) aralygynda ýerleşýär we günbatar, merkezi, gündogar zolaklaryna paýlanýar. Eneolit eýýamynyñ ýadygärlikleriniñ 30-dan gowragy tapyldy. Şeýlelik-de, Göksüýri oazisi has oñat öwrenildi. Netijede, şu ýeriñ ýaşaýjylarynyñ suwaryş kanallaryny we emeli suw howdanlaryny ulanmak bilen ekinlerine elde tutandyklary aýan edildi. Şu ýerde ekin ekip ýaşan obalaryñ 9-sy tapyldy. Şu oazisdäki Molladepeden bolsa bu ýerde gadymy ekarançylyk zolaklarynyñ bolandygyna şaýatlyk edýän arpa hem bugdaý däneleri tapyldy. Ýygnalan däne uly küýzelere salnyp, bişen kerpiçden diklenen ýörite ammarlarda saklanylypdyr. Däne arassalanylandan soñ ony sokuda döwüp ýarma taýýarlapdyrlar. Samandan sebet ýasapdyrlar, toýundan küýze ýasapdyrlar. Ilat goýun köpeltmek, ýekegapan, jeren, gulan awlamak bilen meşgullanypdyr. Gap-gaçlardaky nagyşlar bu eýýamyñ adamlarynyñ Demirgazyk-Gündogar, Demirgazyk-Günbatar we Ýakyn Gündogar ýurtlary bilen arabaglanşygynyñ bolandygyny subut edýär.