Daşary ýurt dilleri öwretmegiň usullary häzirki zaman bilim ulgamynda örän möhüm orny eýeleýär. Dil öwretmek diňe grammatik düzgünleri ýa-da söz hazynasyny öwretmek bilen çäklenmeýär, ol täze pikirlenişi, medeniýeti we dünýä garaýşy bilen tanyşdyrmagyň möhüm ýoludyr. Şonuň üçin hem dil öwretmegiň usullary döwrüň talaplaryna laýyklykda üýtgäp, ösdürilip durýar.

Ilkinji döwürlerde iň köp ulanylan usullaryň biri grammatik-terjime usuly bolupdyr. Bu usulda okuwçylar sözleri we söz düzümlerini ene dillerine terjime edip öwrenýärler. Mugallymlar grammatik düzgünleri jikme-jik düşündirýärler we okuwçylar köplenç ýazma işleri bilen meşgullanýarlar. Bu usul grammatikanyň berk öwrenilmegine ýardam edýär, ýöne geplemek we diňlemek ýaly amaly endikleri gowşak ösdürýär.

Soňraky döwürde audiolingwistik usul peýda bolup, onuň esasy maksady dili eşitmek we gaýtalamak arkaly öwrenmekden ybarat boldy. Okuwçylar ses ýazgylary diňleýärler, söz düzümlerini we gepleşikleri gaýtalap aýdýarlar. Bu usul esasan diňleýiş we aýdylyş ukyplaryny ösdürýär, ýöne dil döredijilik taýdan ulanmak üçin çäklidir.

XX asyryň ikinji ýarymynda bolsa kommunikatiw usul öňe çykyp, häzirki wagtda dünýäniň köp ýurtlarynda esasy usul hökmünde ulanylýar. Kommunikatiw usulda okuwçylaryň dilde aragatnaşyk gurmak başarnygyny ösdürmek esasy maksat bolup durýar. Okuwçylar dürli ýagdaýlarda gepleşmegi, sorag bermegi, jogap bermegi, öz pikirini beýan etmegi öwrenýärler. Bu usulda okuw prosesinde dialoglar, rolly oýunlar, söhbetdeşlikler, toparlaýyn işjeňlikler giňden ulanylýar. Netijede okuwçy dili diňe teoriýa taýdan däl, eýsem amaly taýdan hem ulanmagy başarýar.

Ýene-de bir döwrebap çemeleşme – işjeňlik esasly usul bolup, ol okuwçylaryň belli bir meseläni çözmek arkaly dili ulanmagyny maksat edinýär. Meselem, okuwçylar bilelikde syýahat meýilnamasyny düzýärler, mahabat taýýarlýarlar ýa-da täze bir taslama hakda pikir alyşýarlar. Şeýle ýagdaýda olaryň döredijilikli pikirlenişi we aragatnaşyk endikleri sazlaşykly ösdürilýär.

Mundan başga-da, häzirki wagtda sanly tehnologiýalaryň ösmegi bilen daşary ýurt dillerini öwretmegiň mümkinçilikleri has-da giňeldi. Onlaýn okuw platformalary, mobil programmalar, wideo sapaklar, interaktiw oýunlar we wirtual synp otaglary arkaly okuw prosesini gyzykly we netijeli etmek mümkin boldy. Mysal üçin, Duolingo, Busuu, BBC Learning English ýaly platformalar okuwçylara islendik ýerde we wagtda özbaşdak dil öwrenmäge mümkinçilik berýär.

Şeýle hem, häzirki döwürde gahrymançylyk usuly ýa-da rolly oýunlar giňden ulanylýar. Okuwçylar dürli durmuş ýagdaýlarynda, mysal üçin, restoranda, dükanda, howa menzilinde, lukmançylykda ýa-da okuwda bolup geçýän söhbetdeşlikleri ýerine ýetirýärler. Bu usul olaryň söz baýlygyny, emosional düşünjelerini we ynamyny ösdürýär.

Netijede, häzirki zaman mugallymlary bir usulyň çäginde galman, dürli usullary birleşdirip ulanýarlar. Sebäbi her okuwçynyň düşünje derejesi, öwreniş tizligi we gyzyklanma ugry tapawutly bolýar. Şol sebäpli dürli usullaryň sazlaşykly birleşmegi okuw prosesiniň netijeliligini ýokarlandyrýar.

Umuman aýdanyňda, daşary ýurt dillerini öwretmegiň esasy maksady okuwçylaryň dili diňe düşünmek däl-de, ony gündelik durmuşda erkin ulanmagyny üpjün etmekdir. Şeýlelikde, döwrebap usullar arkaly öwrenilýän dil diňe bilim serişdesi däl, eýsem dünýä bilen baglanyşyk gurmagyň, dostluk we hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny ösdürmegiň açary bolup hyzmat edýär.

Aýna NURMYRADOWA,

Türkmenistanyň Döwlet energetika institutynyň
mugallymy.