Adamyň öz eli bilen, täzeden-­täze tehnologiýalary ulanyp, tebigata ýetiren täsiri daşky gurşawda döreden çözülmesi kyn meselelerine ekologik problemalar (meseleler) diýilýär. Ekologik meseleleriň iň esasylary howanyň, suw gorlarynyň we topragyň adamlaryň akyl­-paýhassyz we rejesiz ulanmagy netijesinde hapalanmagydyr.

Eger-­de suw gurşawynyň hapalanmagy, esasan, janly bedenler we ösümlikler üçin howply bolsa, topragyň zaýalanmagy ýer üstünde ösdürilip ýetişdirilýän ösümlikleriň hasyllylygynyň peselmegine, ýerden köp hasyl alynjak bolnup, topraga dürli mineral dökünleriň we himikatlaryň dökülmegi ýerden alynýan azyk önümleriniň adam saglygy üçin ekologik taýdan howply bolmagyna getirýär. Ekerançylyk üçin ulanylýan ýerleriň çendenaşa köp suwarylmagy ýerleriň şorlaşmagyna, tokaý agaçlarynyň çakdanaşa köp çapylmagy çölleşme diýlip atlandyrylýan hadysanyň döremegine sebäp bolýar.

Häzirki döwürde adam täsiriniň esasynda howanyň düzümi hem hapalanyşa sezewar edildi. Alymlaryň hasaplamalaryna görä adamyň işjeňliginiň täsiri netijesinde her ýyl Ýer üstünde 25,5 mlrd tonna kömürturşy gazynyň birleşmeleri, 190 million tonna kükürt turşusynyň garyndylary, 65 million tonna azot turşusy, 1,4 million tonna hlorftoruglerod birleşmeleri (freonlar), gurşunyň organiki birleşmeleri, uglewodorod zyňyndylary atmosfera howasyna goşulýar. Bularyň hemmesi adam saglygy üçin-­de, tutuş biosfera üçin­-de zyýanly we howpludyr. Howa atmosferasynyň hapalanmagy «parnik hadysalary» we «ozon deşikleri» diýlip atlandyrylýan hadysalaryň ýüze çykmagyna getirip, adamzat jemgyýetiniň durmuşyna wehim salýan täze ekologik ýagdaýy döretdi.

Ekologik meseleleriň düýp sebäbini, adamyň weýran ediji hereketiniň sebäplerini diňe bir tebigy hadysalary ýeterlik aňlamanlygy, tebigaty ulanyjylaryň köp möçberde girdeji almak üçin görkezýän açgözlüligi we «menden soňra näme bolsa şol bolsun» diýen ýörelgä eýerýändikleri bilen bagly bolman, eýsem ilki bilen tebigaty maddy önümçilik üçin çig mal çeşmesi hökmünde garaýan tehnokratiki pikirlenişiň giňden ýaýranlygy bilen hem baglydyr. Bu hili pikirlenmä eýe bolan adam zatlaryň manysy barada kän oýlanmaýar. Ol zatlaryň dürli taraplarynyň özara gatnaşygy bilen gyzykýar. Ekologik meseläniň çözgüdi adamzadyň ony gurşaýan daşky dünýä degişlilikdäki garaýşyna has dogrusy, täze ekologik aňynyň we ekologik medeniýetiniň emele getirilmegine baglydyr.

Ekologik meseleleri ynsanperwerleşdirmek örän ähmiýetli. Şu hili çemeleşme ylymly-­bilimli adamlary ýetişdirmeklige, umuman, medeniýetiň ösmekligine oňaýly täsir edýär. Belläp geçsek, ekologik meseleleriň amatly çözgüdini tapmak babatynda, Türkmenistanda sözüň doly manysynda, öwrenere we wagyz etmäge mynasyp bolan döwlet syýasaty ýöredilýär. 

Hatyja NURÝAGDYÝEWA,

Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet
uniwersitetiniň talyby.