Adamyň gan aýlanyş ulgamy organizmiň ähli organlaryna we dokumalaryna oksigeni, iýmit maddalaryny we beýleki zerur komponentleri ýetirmek üçin jogapkärdir. Bu ulgam, adam bedeninde gaty möhüm orun tutýar, çünki ol saglygyň we bedeniň kadaly işlemegini üpjün edýär. Gan aýlanyş ulgamy, ýürek, damarlar we kapilýar damarlary öz içine alýar we olaryň arasyndaky tiz we kadaly gan aýlanyş ulgamy arkaly organizme degişli maddalary öndürýär.

Ýürek, gan aýlanyş ulgamynyň esasy organydyr. Ol, gany organizmiň ähli ýerlerine itergi berýär. Ýürek, sag we çep böleginden emele gelip, iki bölege bölünýär. Sag bölek, gany arteriýa ýollap, beýleki bölegi arteriýalar arkaly organa iberýär. Çep bölek bolsa, ýagdaýa görä, gany arteriýal damarlara geçirýär.

Damarlar, gan aýlanyş ulgamynyň ýolagçylary bolup, ýürekden başlap, ähli organlara we dokumalaryna ganyň ýetirilmegine ýardam edýär. Damarlar üç kategoriýa bölünýär:

Arteriýalar: Ganyň ýürekden çykmagyna we organlara ýetirilmegine jogapkärdir.

Wenalar: Ganyň organlardan ýüreklerine gaýdyp gelmegini üpjün edýär.

Kapillýarlar: Arteriýalar we wenalar arasyndaky iň kiçi damarlardyr. Olarda ganyň maddalar bilen alyş-çalyş etmek prosesi dowam edýär.

Gan aýlanyş ulgamy başyndan ahyryna çenli birnäçe tapgyrda işleýär. Ýürekden çykýan gan, arteriýalar arkaly organlara ýetirilýär.

Gan aýlanyş ulgamynyň işiniň bozulmagy birnäçe faktorlara baglydyr. Olaryň arasynda genetiki ýagdaýlar, fiziologik ýagdaýlar, galyndy maddalar, ýokary basyş ýaly dürli faktorlar bar. Şeýle-de, bu faktorlar gan aýlanyşynyň tizligini peseldýär, şeýlelikde ýürek we beýleki organlaryň işlemegini kynlaşdyrýar. 

Ýürek-damar ulgamyna täsir edýän kesellere umumylykda ýürek-damar keselleri diýilýär. Köp keseller gan aýlanyş ulgamyna täsir edýär. Bu keselleriň arasynda ýürek we gan damarlaryna täsir edýän ýürek-damar keselleri, ganyň gurluşyna täsir edýän gematologiki keseller, gan azlygy (anemiýa) we limfa ulgamyna täsir edýän limfa keselleri bar.

Adamyň gan aýlanyş ulgamy, organizmiň sagdyn işlemegi üçin möhüm bolup, her bir organ we dokuma üçin zerur bolan maddalary we oksigeni üpjün edýär. Şeýlelik bilen, bu ulgam kadaly işlemegi üçin sagdyn durmuş ýörelgelerine eýermek, fiziki hereketliligiň, dogry iýmitlenmegiň we stresden gaça durmagyň ähmiýeti uludyr. Gan aýlanyş ulgamynyň işini bozýan faktorlary öňüni almak we saglyk ýagdaýlaryny gözegçilikde saklamak zerurdyr.

Ogulgeldi Annaýewa
Myrat Garryýew adyndaky Türkmenistanyň Döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň Patologik fiziologiýa kafedrasynyň mugallymy.