Tebigy betbagtçylyklar häzirki wagtda diňe tebigy hadysa hökmünde däl, eýsem global howpsuzlygyň we ykdysady durnuklylygyň möhüm faktory hökmünde seljerilýär. Klimat üýtgemeleri, urbanizasiýanyň artmagy we ilatyň dykyzlygynyň ýokarlanmagy howply hadysalaryň täsir gerimini giňeldýär. Şeýle şertlerde irki duýduryş ulgamlary (IDU) töwekgelçiligi dolandyrmagyň esasy gurallarynyň birine öwrülýär.

Global töwekgelçilik dinamikasy:

Planetamyzda, aýratyn hem Günbatar materiklarda soňky onýyllykda howa bilen bagly betbagtçylyk hadysalarynyň sany yzygiderli ýokarlanýar. Halkara seljerişlere görä, dünýä boýunça her ýyl müňlerçe tebigy hadysa hasaba alnyp, olaryň ykdysady zyýany ýüzlerçe milliard amerikan dollaryna barabar bolýar. Şonuň bilen birlikde, ýokary töwekgelçilikli sebitlerde ýaşaýan ilatyň sany hem artýar.

Töwekgelçiligiň ýokarlanmagy üç esasy faktora baglydyr bu:

1. Klimat ulgamyndaky uzaga çekýän üýtgemeler;

2. Ilatyň dykyzlygynyň ýokary bolmagy;

3. Infrastruktura torlarynyň giňelmegi.

Bu şertlerde öňüni alyş strategiýalarynyň ylmy taýdan esaslandyrylmagy has zerur bolýar.

Häzirki zaman IDU köp derejeli tehniki ulgamlaryň utgaşmasyndan ybaratdyr:

• hemra arkaly uzak aralykdan gözegçilik;

• ýer ýüzündäki seýsmiki we meteorologik habar beriji ulgamlar;

• gidrologik gözegçilik stansiýalary;

• sanly maglumat merkezleri we modelleşdirme platformalary.

Häzirki zaman seýsmiki ulgamlarda ilkinji P-tolkunlaryň hasaba alynmagy arkaly birnäçe sekuntlyk öňünden duýduryş bermek mümkin bolýar. Bu bolsa awtomatlaşdyrylan ulgamlara (energetika, demir ýol, senagat enjamlary) howpsuzlyk režimine geçmäge mümkinçilik berýär. Meteorologik ulgamlar bolsa tupanlaryň we güýçli ýagynlaryň hereketini birnäçe gün öňünden modelleşdirýär. Häzirki wagtda käbir ýurtlarda tupan çaklamalarynyň takyklygy 85–90 göterime çenli ýetýär.

Sanly modelleşdirme we uly maglumatlaryň roly:

IDU-nyň ösüşinde sanly modelleşdirme aýratyn orun eýeleýär. Uly maglumatlaryň seljerilmegi arkaly, howa basyşynyň üýtgemeleri, okean temperaturasy, atmosfera sirkulýasiýasy, ýer üstüniň çyglylygy bilelikde seljeriş edilýär. Emeli aň algoritmleriň millionlarça maglumat setirini seljerip, howply ýagdaýlaryň ähtimallygyny hasaplaýar. Şeýle çemeleşme statistiki modelleşdirmeden has ýokary takyklygy üpjün edýär. Mysal hökmünde, suw joşmalarynyň çaklamasynda hut şol wagt maglumatlarynyň integrasiýasy netijesinde ýitgileriň derejesini birnäçe göterim azaltmak başardylýar. Döreýän hadysalara, ykdysady taýdan seredilende, irki duýduryş ulgamlaryna goýlan maýa goýumlar ýokary netijeliligi görkezýär. Halkara barlaglar öňüni alyş çärelerine goýlan her bir pul birligi birnäçe esse ykdysady zyýanyň öňüni alýar. Şeýlelikde, IDU diňe bir howpsuzlyk guraly däl, eýsem ykdysady taýdan netijeli maýa goýum hökmünde hem çykyş edýär.

Halkara hyzmatdaşlyk we maglumat integrasiýasy:

Tebigy betbagtçylyklar serhet bilen çäklenmeýär. Şonuň üçin maglumatlaryň halkara derejesinde paýlaşylmagy möhüm ähmiýete eýedir. Hemra maglumatlarynyň açyk alyş-çalyşy, klimat maglumatlarynyň bitewi bazalarynyň döredilmegi we sebit derejesindäki hyzmatdaşlyk modelleşdirmegiň takyklygyny ýokarlandyrýar. Birleşen Milletler Guramasynyň başlangyçlaryna laýyklykda, ähli ýurtlaryň irki duýduryş ulgamlaryna doly elýeterliligi üpjün etmek boýunça global maksat goýuldy. Häzirki wagtda bolsa dünýä ýurtlarynyň takmynan üçden bir böleginde şeýle ulgamlaryň mümkinçilikleri çäklidir. Geljekde IDU-nyň ösüşi birnäçe ugur boýunça dowam eder, olardan ýokary çözgütli hemra gözegçiligi, habar beriji ulgam torlarynyň giňeldilmegi; hut şol wagt maglumat alyş-çalyşy; jemgyýetçilik derejesinde mobil duýduryş ulgamlary bularyň ählisi tebigy betbagtçylyklaryň öňüni doly almak mümkinçiligini bermese-de, olaryň ýetirýän zyýanyny ep-esli azaltmaga mümkinçilik berýär.

Ylaýtada Irki duýduryş ulgamlary häzirki döwürde global howpsuzlygyň möhüm komponentine öwrüldi. Sanly modelleşdirme, uly maglumatlar we halkara hyzmatdaşlyk bu ulgamlaryň netijeliligini ýokarlandyrýar. Şeýle ulgamlaryň ösdürilmegi diňe tehniki ösüş däl, eýsem jemgyýetçilik durnuklylygynyň we ykdysady howpsuzlygyň strategik şerti bolup çykyş edýär.