Türkmen topragy dermanlyk ösümliklere diýseň baý hasaplanýar. Ýurdumyzyň daglarynda, çöllerinde ösýän bu baýlyklaryň adam üçin peýdasy örän uludyr. Şeýle dermanlyk ot-çöpleriň hatarynda üzärlik hem bardyr. Gahryman Arkadagymyzyň «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» atly ylmy-ensiklopedik işinde üzärligiň peýdaly häsiýetleri dogrusynda gymmatly maglumatlar berilýär. Şeýle-de, bu kitapda ösümligiň häsiýeti, düzümi, peýdalanyşy barada gyzykly we gerekli maglumatlar bar. Halkymyzyň asyrlarboýy ulanyp gelýän üzärligi häzirki günlerde durmuşda we lukmançylykda giňden ulanylýanlygy bilen beýleki ösümliklerden aýratyn tapawutlanýar.

Türkmen tebigatyny üzärliksiz göz öňüne getirmek mümkin däl. Köp asyrlardan bäri halkymyz bu dermanlyk ösümligi keseliň öňüni alyjy, bejeriji, howadaky göze görünmeýän kesel ýaýradyjylary ýok ediji serişde hasaplapdyr. Üzärligi tütetmegiň türkmen durmuşynda däbe öwrülmegi hem çuňňur many-mazmuny özünde jemleýär.

Halkymyz üzärligi örän mukaddes saýyp, onuň oty ýaman gözlerden goraýar diýip düşünipdirler. Şeýle hem üzärligiň otundan dürli mör-möjekleriň, hatda ýylanyň hem gaçýandygy subut edilendir. Üzärlik tütedilende bolsa, mikroblaryň gyrylýandygy anyklanyldy. Ata-babalarymyz ony çogdamlap öýlerinde wagtal-wagtal tütedip, tüssesini töwerege ýaýradypdyrlar. Şeýdip birnäçe ýokanç keselleriň ýokuşmagynyň öňüni alypdyrlar.

Üzärligi iki maksat bilen, ýagny dermanlyk häsiýeti üçin we boýag hökmünde hem ulanypdyrlar. Üzärligiň köküni gaýnadyp, onuň suwuny içmek bilen, gyzzyrma keselinden saplanypdyrlar. Lukmanlaryň aýtmaklaryna görä, guradylmadyk üzärlik bilen aýagyň guragyrysyndan ýa-da bogun agyrylardan saplanyp bolýar. Guradylan üzärlikden çaý demläp, sowuklamany, garaguş, böwrek kesellerini, agzy çaýkap, diş agyryny bejeripdirler. Ol suwsuzlyga örän çydamly ösümlikdir. Şonuň üçin ol diňe gurak ýerlerde bitýär. Türkmenistanda onuň diňe bir görnüşine gabat gelinýär.

Tomsuň ahyrky aýlarynda ýa-da güýz aýlarynda üzärlik ösümligini derman serişdesi hökmünde ýygmak bolýar. Üzärlik ösümligini basgylamaly däl hem-de güllerini ýolmaly däldir. Ony ýyganyňdan soňra kölegede guratmaly. Günde goýlan üzärlik dermanlyk häsiýetini ýitirip biler. Guradylan üzärligi uzak wagtlap saklamak bolýar. Bu ösümlik 3-4 ýyllap dermanlyk häsiýetini ýitirmeýär. Garagum sährasynda ojar, sazak, ýowşan, gandym, borjak ýaly ösümlikler bilen bir hatarda üzärligiň hem tokaýlyklary bar. Esasy bellemeli zat, üzärlik ajy bolansoň, haýwanlar ony iýmeýärler. 

Döwrangeldi DURDYÝEW,

Seýitnazar Seýdi adyndaky 
Türkmen döwlet mugallymçylyk institutynyň
Geografiýa we ony okatmagyň usulyýeti 
kafedrasynyň mugallymy.